Chấn động học thuật: Giáo sư bị rút 12 bài báo vì tự duyệt cho chính mình

Mục lục:

1. Vụ việc gây rúng động: Khi biên tập viên tự duyệt bài cho chính mình

2. Góc nhìn từ người trong cuộc: “Tôi chỉ là vật tế thần?”

3. Quy tắc đạo đức xuất bản nói gì về xung đột lợi ích?

4. Làn sóng tranh cãi và bài học về liêm chính học thuật

Vụ việc gây rúng động: Khi biên tập viên tự duyệt bài cho chính mình

Thế giới học thuật gần đây đã chứng kiến một sự việc hy hữu, làm dấy lên hồi chuông cảnh báo về tính liêm chính trong nghiên cứu khoa học. Giáo sư tài chính Brian M. Lucey từ trường Trinity College Dublin đã bị nhà xuất bản danh tiếng Elsevier rút lại cùng lúc 12 bài báo khoa học. Lý do không đến từ sai sót trong dữ liệu hay kết quả nghiên cứu, mà xuất phát từ một vấn đề nghiêm trọng hơn: xung đột lợi ích trong quy trình biên tập.

Cụ thể, Elsevier cáo buộc rằng Giáo sư Lucey, trong vai trò là biên tập viên chủ chốt của ba tạp chí International Review of Financial Analysis, International Review of Economics & Finance, và Finance Research Letters, đã trực tiếp giám sát quá trình phản biện và đưa ra “quyết định cuối cùng” để đăng chính những bài báo mà ông là đồng tác giả. Hành động này được xem là một sự vi phạm nghiêm trọng chính sách của tạp chí và làm tổn hại đến tính khách quan, công bằng của quy trình bình duyệt – vốn là nền tảng cốt lõi của xuất bản khoa học.

Quyết định cứng rắn của Elsevier, được đưa ra sau một cuộc điều tra kỹ lưỡng với sự tư vấn của chuyên gia độc lập, đã tạo ra một cú sốc lớn. Nó không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của cá nhân giáo sư Lucey mà còn đặt ra những câu hỏi gai góc về các quy trình giám sát và đạo đức trong ngành xuất bản học thuật hiện nay.

Góc nhìn từ người trong cuộc: “Tôi chỉ là vật tế thần?”

Đối mặt với quyết định từ Elsevier, Giáo sư Lucey và các đồng tác giả đã không đồng tình. Ông thẳng thắn thừa nhận mình là người đưa ra quyết định cuối cùng để đăng bài, nhưng kịch liệt phản đối rằng đây không thể là căn cứ để rút bỏ các công trình. Theo lập luận của ông, việc các biên tập viên viết bài và đăng tải nghiên cứu trên chính tạp chí mình phụ trách là một thực tế khá phổ biến trong lĩnh vực kinh tế và tài chính.

Để bảo vệ quan điểm của mình, ông Lucey cho biết đã cung cấp cho nhà xuất bản bằng chứng về hàng trăm trường hợp tương tự khác nhưng không bị xử lý. Điều này làm dấy lên nghi ngờ về việc liệu ông có đang bị nhắm tới một cách không công bằng, trở thành một “vật tế thần” cho một vấn đề mang tính hệ thống. “Điều này đặt ra câu hỏi liệu họ có rà soát tất cả các trường hợp tương tự và liệu mọi người có được đối xử như nhau hay không”, ông chia sẻ.

Sự phản kháng của Giáo sư Lucey đã đưa cuộc tranh luận vượt ra ngoài khuôn khổ một vụ việc cá nhân. Nó đã phơi bày một “vùng xám” trong văn hóa xuất bản của một số ngành học, nơi các ranh giới về xung đột lợi ích có thể chưa được xác định và thực thi một cách rõ ràng, dẫn đến những hệ lụy khó lường.

Quy tắc đạo đức xuất bản nói gì về xung đột lợi ích?

Vụ việc này một lần nữa nhấn mạnh tầm quan trọng của các quy tắc đạo đức trong xuất bản. Ủy ban Đạo đức Xuất bản (COPE), tổ chức uy tín hàng đầu thế giới về vấn đề này, đã có những hướng dẫn rất rõ ràng. Theo COPE, một bài báo có thể bị rút lại không chỉ vì nội dung khoa học sai lệch mà còn vì quy trình phản biện hoặc xuất bản bị xâm phạm nghiêm trọng. Xung đột lợi ích của biên tập viên chính là một trong những vi phạm điển hình đó.

Nguyên tắc cơ bản là quá trình bình duyệt (peer review) phải đảm bảo tính độc lập và khách quan. Khi một biên tập viên tự xử lý bản thảo của mình, tính khách quan này không còn được đảm bảo. Họ có thể lựa chọn những người phản biện dễ dãi hoặc bỏ qua những góp ý phê bình khắt khe, tạo ra một lợi thế không công bằng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng của bài báo mà còn làm xói mòn niềm tin của cộng đồng khoa học và công chúng vào toàn bộ hệ thống truyền thông học thuật.

Do đó, lập luận của Elsevier hoàn toàn có cơ sở vững chắc theo tiêu chuẩn quốc tế. Vụ việc là lời nhắc nhở cho các tạp chí và nhà xuất bản về việc phải thực thi nghiêm ngặt các chính sách, đảm bảo rằng mọi bản thảo, bất kể tác giả là ai, đều phải trải qua một quy trình đánh giá công tâm. Đây là yếu tố sống còn để duy trì uy tín của ngành báo chí khoa học.

Làn sóng tranh cãi và bài học về liêm chính học thuật

Ngay sau khi thông tin được công bố, một cuộc tranh luận sôi nổi đã nổ ra trong giới học thuật. Các ý kiến chia làm hai luồng rõ rệt. Một bên hoàn toàn ủng hộ hành động của Elsevier, cho rằng đây là việc “lẽ ra phải được thực hiện từ lâu” để làm trong sạch môi trường nghiên cứu. Họ chỉ ra rằng việc đăng bài trên các tạp chí do chính mình biên tập đã là một “tín hiệu không tốt” ở nhiều nơi. Đây là một bước đi cần thiết để củng cố lại niềm tin vào sự liêm chính.

Ngược lại, một số học giả lại bày tỏ sự thông cảm với Giáo sư Lucey, cho rằng việc chỉ nhắm vào một cá nhân để làm ví dụ là không công bằng khi đây có thể là một thực trạng phổ biến. Họ lo ngại về một tiền lệ nguy hiểm, nơi các biên tập viên có thể bị trừng phạt vì những quy tắc không được truyền đạt và áp dụng một cách nhất quán. Vụ việc cũng làm dấy lên nghi vấn về các “vòng tròn trích dẫn” (citation cartels), nơi một nhóm các biên tập viên và nhà nghiên cứu có thể thông đồng để tăng chỉ số trích dẫn cho nhau, làm sai lệch thước đo về tầm ảnh hưởng khoa học.

Cuối cùng, dù đúng sai thuộc về ai, vụ bê bối này là một bài học đắt giá. Nó cho thấy tầm quan trọng của việc xây dựng và thực thi các quy định minh bạch, chặt chẽ về xung đột lợi ích trong xuất bản khoa học. Niềm tin của công chúng vào khoa học phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng và tính toàn vẹn của từng content khoa học được công bố. Đã đến lúc cộng đồng học thuật cần một cuộc đối thoại thẳng thắn để đảm bảo rằng mọi nghiên cứu đều được đánh giá dựa trên giá trị thực sự của nó, chứ không phải bởi vị trí hay quyền lực của tác giả.